Şarbonun nedenleri?

Şarbon bir aralar çok meşhurdu. Bu aralar pek sesi çıkmıyor ama hatırlatalım: Şarbon 60 sene uyuyabilir. Bakalım şarbonun nedenleri neymiş.

Şarbon sporlu bakterilerin eseri. Şakası yok gayet ciddi. Bulaşıcı. Özellikle av ve çiftlik hayvanlarında yaygın. Hasta hayvanlarla temasa geçen, bu hayvanların etlerini tüketen insanlara da bulaşabilir.

Normalde şarbon insandan insana bulaşmıyor. Ancak nadiren de olsa cilt lezyonları yoluyla bu da mümkün.

Şarbon ölümcül bulaşıcı hastalıklardan. Başta aşı olmak üzere çeşitli korunma yöntemleri var. Aşı %90 oranında koruma sağlıyor. Dünyadaki şarbon vakaları giderek azalıyor. Öyle ki Amerika’da 2001’den beri şarbon vakası görülmedi. Türkiye’de sorun tamamen çözülmüş değil ama veriler iç açıcı. Bugün Türkiye’de yalnızca 150 civarında şarbon vakası mevcut.

şarbon Şarbon çoğunlukla Akdeniz ülkelerinde görülüyor.  

Şarbon bakterisi gizemli. Ortaya çıkış şekli ve kaynağı bilinmiyor. Hatta bu nedenle biyolojik silah olduğu görüşü yaygın. Paranoyak olmamak lazım ama bu da yabana atılmayacak bir fikir. Şarbon kendi kendine çoğalan, saklaması kolay, en önemlisi ucuz bir silah olabilirdi. Robert Koch Bacillus Anthracis bakterisini 1875’te keşfetmeseydi.

Şarbonun nedeni çomak biçimli, hareketsiz bir bakteri. Ama bu ağır arkadaş bol oksijenli, 37 derece sıcaklıkta bir ortama girdi mi anında hareketlenmeye başlıyor ve çoğalıyor. Bu değer insan vücut ısısına çok yakın.

Şarbon normalde hastalığa neden olmuyor. Ancak ürettiği toksin ve kapsül masum değil. Bunlar olmasa şarbonla anlaşır giderdik.

Şarbon bakterisi kendi dışında “spor” denen bir yapı oluşturuyor. Spor bakteriyi soğuktan, sıcaktan, zararlı ışınlardan, asitli ortamdan, kurumaktan koruyor.

Sporlu şarbon bakterisini pasifleştirmek için 140 derece sıcaklıkta yarım saat bekletmek gerekiyor. Öyle de dayanıklı. 

Şarbonun kaç türü var?

3 tür şarbon bakterisi var. Bunlar:

Deri şarbonu: En yaygın tür. Hayvan derisine temasla bulaşıyor. Açık yaradan vücuda giriyor.

Siyah yaralara, yüksek ateşe, lenf bezlerinde ve boğazda şişmeye neden oluyor. 

Bulantı ve kusma da görülüyor.  Antibiyotiklerle tedavi edilebilir. Hayati tehlike riski düşük.

Sindirim sistemi şarbonu: En çok ölüme neden olan şarbon türü. Şarbonlu hayvanların etlerinin yenmesiyle bulaşıyor. Çiğ, iyi pişmemiş etler riski daha da arttırıyor. Sindirim sisteminde kanamalara yol açıyor. Kanlı kusma, kanlı dışkı, iştah kaybı, yüksek ateş, boğaz ağrısı ve boyunda şişme diğer belirtileri. Tedavi için antibiyotik kullanılıyor ama bunun ne kadar işe yaradığı henüz bilinmiyor.

Akciğer şarbonu: Solunum yoluyla akciğerlere yerleşiyor. Nefes almada güçlüğe neden oluyor. Belirtiler bakteriyle temastan 7 gün sonra ortaya çıkıyor. Başta soğuk algınlığına benziyor. Birkaç gün sonra ateş iyice yükseliyor. Lenf bezleri şişiyor. Nefes almada güçlük başlıyor.

Akciğer şarbonunda hasta şoka ve komaya girebilir. Erken teşhis ve tedavi önemli. Hastalık soğuk algınlığına benzediğinden  erken tanısı zor.

Geç müdahalede menenjit gelişebilir. Antibiyotik tedavisi işe yaramaz.

Şarbona yakalanmak için bakteriyle doğrudan temas kurmak gerekiyor. Özellikle bazı meslek grupları bu açıdan daha fazla risk altında: Ordu mensupları. Hayvancılıkla uğraşanlar. Açık arazide çalışanlar. Avcılar. Laboratuvar personeli. Kürkçüler. Dericiler. Veterinerler. Kasaplar.

Deri şarbonu hastalıklı hayvana temasla bulaşıyor. Sindirim sistemi şarbonu bu tür hayvanların etinin yenmesiyle. Akciğer şarbonu ise bakterinin doğrudan solunmasıyla başlıyor.

Sanayi ürünlerinde kullanılan hayvan yünleri, deri ve kıllar da şarbon bulaşıcılığını etkiliyor. Özellikle hastalığın yaygın olduğu ülkelerden hayvan ve hayvan ürünlerini satın almak riskli. Laboratuvar çalışanları da topun ağzında. Çünkü dikkat edilmezse şarbon mikrobu bulaşabilir. Düşük bir ihtimal ama kritik önemde.

Belirtileri taşıdığına inanan kişi en kısa zamanda en yakın sağlık kuruluşuna başvurmalı. Burada doktorlar vakanın neyle ilişkili olduğunu belirlemek için bazı testler uygulayabilir:

Deri testi: Deriden alınan örnekler laboratuvar ortamında incelenir. Ciltte yara varsa bu yaradan alınan sıvı örneğine de bakılır.

Kan testleri: Şüpheli kişiden alınan kan örneği tahlil edilir.

Akciğer grafisi veya bilgisayarlı tomografi: Özellikle akciğer şarbonu şüphesi taşıyan kişilere uygulanır. Akciğer grafisi şarbon yıkımını gösterir.

Endoskopi ve dışkı örneği testi: Dışkı incelenir. İçinde kan veya şarbon olup olmadığına bakılır. Endoskopideyse kişinin bağırsaklarında herhangi bir yara veya kanama olup olmadığı kontrol edilir.

Omurgadan sıvı alımı: Bazı durumlarda doktor omurgadan şırınga benzeri bir cihazla sıvı alıp incelemek isteyebilir. İşlemin acısı yok.

Şarbon nasıl tedavi ediliyor? Hangi ilaçlarla?

Şarbon tedavisinde siprofloksasin ve doksisiklin bazlı antibiyotikler kullanılıyor. Antibiyotiklerin kombinasyonu ve oranı değişebilir. Tedavi genelde 60 gün sürüyor. Yaş ve genel sağlık gibi diğer faktörlere göre bu süre değişebilir.

Deri şarbonu olan hastalara antibiyotik tedavisi dışında pansuman yapılıyor.

İlk 60 günün sonunda hastaya bazı testler uygulanıyor. Sonuçlara bağlı olarak antibiyotik tedavisi sürebilir.