İnsomnia (uyuyamama hastalığı) nedir ve nasıl tedavi edilir?

İnsomnia, uyumak için yeterli zaman ve fırsat olmasına rağmen, uykuya dalma veya uykuyu sürdürmede ya da her ikisinde güçlük çekilmesi ve bu durumun, kişinin gündüz yaşamını olumsuz etkilemesi olarak tanımlanır. İnsomnia uykunun kalitesinin kötü ve miktarının az olmasından da kaynaklanabilir.

İnsomnia çok sık görülen bir rahatsızlıktır ve toplam nüfusun %30 ila %50’sinde görülür. Nüfusun yaklaşık %10’u ise kronik (uzun süreli) insomniadan muzdarip olabilmektedir.

İnsomnia, yetişkinlerde daha sık görülmesi ve bu sıklığın yaşla birlikte artmasına rağmen, çocuklar dahil olmak üzere her yaştan insanı etkileyebilen bir durumdur. Genel olarak kadınlar, erkeklere göre daha sıklıkla bu durumdan etkileniler.

İnsomnia, semptomların süresine göre üç sınıfa ayrılabilir:

Bir hafta ya da daha kısa süren insomnia geçici insomnia olarak adlandırılabilir;

Kısa süreli insomnia bir haftadan uzun sürer fakat üç haftadan daha kısa bir sürede geçer;

Uzun süreli ya da kronik insomnia ise üç haftadan uzun sürer.

İnsomnia ayrıca uyku hijyeni, tıbbi rahatsızlıklar, uyku bozuklukları, stres faktörleri ve benzeri durumlar gibi insomnianın altında yatan nedenlere bağlı olarak da sınıflandırılabilir.

İnsomnia ile kısa süreli uyku ve uyku yoksunluğu gibi kullanılan diğer benzer terimler arasında ayrım yapılması önemlidir.

Kısa süreli uyku, insomnianın tanımında ana semptom olarak ifade edilen gündüz yaşamının olumsuz etkilenmesi gibi bir durum olmadan, daha kısa süre uyku ihtiyacı olan bazı kişiler için normal olabilir.

İnsomniada uyku için yeterli zaman ve fırsat varken, uyku yoksunluğu durumunda isteğe bağlı ya da bilinçli bir şekilde uykudan kaçınmakdan dolayı uyumak için zaman ve fırsatın olmamasından kaynaklanan bir uykusuzluk durumu söz konusudur.

İnsomnianın Sebepleri Nelerdir?

İnsomnianın pek çok sebebi olabilir ve daha önce de belirtildiği gibi insomnia, altta yatan nedenlere bağlı olarak sınıflandırılabilir.

İnsomniaya neden olan durumsal faktörler ve stres faktörleri arasında aşağıdakiler sayılabilir:

  • jet lag (saat farkından dolayı uzun uçak yolculuğu sonrası sersemlik)
  • fiziksel olarak rahatsız edici unsurların olması (sıcak, soğuk, aydınlık, gürültü, aşina olunmayan ortam),
  • farklı vardiyalarda çalışmak,
  • stresli yaşam koşulları (boşanma ya da ayrılık, sevilen bir kişinin hayatını kaybetmesi, işini kaybetmek, sınava hazırlanmak),
  • yasadışı uyuşturucu kullanımı,
  • sigara içmek,
  • yatmadan önce kafein alımı,
  • alkol zehirlenmesi ya da alkol yoksunluğu veya
  • bazı ilaçlar.

Bu faktörlerin çoğu kısa süreli ve geçici olabilir ve bu nedenle de, altta yatan faktör ortadan kalktığında ya da düzeltildiğinde insomnia iyileşebilir.

Uyku Hijyeni

Uyku hijyeni insomniada önemli bir rol oynayabilir. Uyku hijyeninin kötü olması aşağıdakiler gibi fiziksel faktörleri içerir:

  • yatak odasının uyumak dışında şeyler için kullanılması,
  • uykudan önce yemek yeme veya egzersiz yapma,
  • aç karnına yatma,
  • çok fazla gürültü ya da aydınlatma olan bir odada uyuma veya
  • yatakta iş yapma.

Tıbbi ve Psikiyatrik Durumlar

Tıbbi ve psikiyatrik durumlar da insomnianın gelişmesinde katkıda bulunabilir.

Sık görülen bazı tıbbi durumlara örnek olarak aşağıdakiler verilebilir:

  • kronik kalp ya da akciğer hastalığından kaynaklanan nefes alma problemleri (astım, kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH),
  • konjestif kalp yetmezliği,
  • obstrüktif uyku apnesi (uyku sırasında solunum duraklamaları),
  • obezite,
  • reflü,
  • hipertiroidizm (tiroid hormonlarının yüksek olması),
  • üriner sistemle ilgili sorunlar (sık idrara çıkma, idrar kaçırma),
  • kronik ağrı,
  • fibromiyalji,
  • Parkinson hastalığı veya
  • demans (bunama).

İnsomniaya neden olabilecek, sık görülen psikiyatrik sorunlar arasında aşağıdakiler yer alır:

  • depresyon,
  • psikoz
  • mani,
  • anksiyete (kaygı) veya
  • travma sonrası stres bozukluğu (TSSB).

İnsomniaya neden olabilecek sık görülen bazı psikolojik durumlara örnek olarak şunlar verilebilir:

  • menopoz,
  • adet döngüsü,
  • gebelik,
  • ateş veya
  • ağrı.

İnsomniaya yol açan diğer nedenler uyku bozuklukları ile ilgili olabilir, örnek olarak:

  • uyurgezerlik,
  • uyku apnesi (uyku sırasında solunum duraklamaları),
  • huzursuz bacak sendromu (uyku sırasında bacakta hissedilen ve bacakların hareket ettirilmesiyle hafifleyen rahatsızlık),
  • periyodik uzuv hareketi bozukluğu (uyku sırasında bacağın istemsiz olarak sürekli hareket ettirilmesi) veya
  • sirkadiyen ritm uyku bozukluğu (biyolojik saatin düzeninin bozulmasından dolayı normal olmayan uyku saatleri).

İnsomnianın Diğer Sebepleri Nelerdir?

Burada sıralanan durumların yanı sıra, illa ki altta yatan bir nedene bağlı olmayan başka insomnia türleri de vardır. İnsomnianın sık görülen türlerinden bazıları bu bölümde ele alınacaktır.

Psikofizyolojik insomnia

Psikofizyolojik insomnia ya da primer insomnia, öğrenilen davranışların uykuya engel olduğu bir insomnia türüdür. Bu durumdan muzdarip kişiler kafalarını boşaltamazlar (düşünceler birbiriyle yarışır) ve uykuya dalmaya çalışırken zihinsel fonksiyonları artar. Söz konusu rahatsızlık uzun süreli bir soruna dönüşebilir ve yatağa girmek artan bir kaygı ve zihinsel uyarılma ile bağdaştırılmaya başlanır, bu da kronik insomniaya neden olur. Bu durum, kronik insomnia değerlendirmesi için formel uyku çalışmalarına katılan insanların yaklaşık %15’nde geçerli olabilmektedir.

İdiyopatik insomnia

İdiyopatik (belirgin bir nedeni olmayan) insomnia (çocuklukta başlayan insomnia ya da yaşam boyu görülen insomnia) çocuklukta başlayan ve erişkinlikte de devam edebilen, daha nadir görülen bir rahatsızlıktır (genç erişkinlerin veya ergenlerin %1’inde). Bu durumdan muzdarip kişiler uykuya dalmakta ve uykuya devam etmekte güçlük çekerler ve gündüzleri sürekli bitkin olurlar. Bu durum teşhis edilmeden önce daha sık görülen diğer rahatsızlıkların değerlendirilip, ihtimaller arasından çıkarılması gerekir. Söz konusu rahatsızlık ailesel olarak görülebilmektedir.

Paradoksal insomnia

Paradoksal insomnia aynı zamanda subjektif insomnia ya da uyku algılama bozukluğu olarak da adlandırılır. Bu durum söz konusu olduğunda kişi, insomniadan şikayet edebilir fakat, bir gecelik formel bir uyku çalışması yapılsa, normal bir uyku düzenine sahip oldukları görülecektir.

İnsomnia İçin Risk Faktörleri Nelerdir?

İnsomniaya yol açabilecek altta yatan nedenlerin çeşitliliğinden dolayı, insomniaya özgü risk faktörleri bulunmamaktadır. Daha önce sıralanmış olan tıbbi ve psikiyatrik rahatsızlıklar tedavi edilmezse veya tedavi edilmeleri zorsa, insomnia için risk faktörü teşkil ettikleri düşünülebilir. Yine yukarıda bahsedilen bazı duygusal ve çevresel koşullar da insomnia için risk faktörü olma özelliği taşıyabilirler.

İnsomnianın Belirtileri Nelerdir?

Gündüz yaşamının olumsuz etkilenmesi insomnianın belirleyici ve en sık görülen semptomudur.

Diğer semptomlar arasında şunlar yer alır:

  • gün içinde bitkinlik,
  • gündüzleri uykululuk hali,
  • duygu durum değişiklikleri,
  • dikkat ve konsantrasyonun zayıf olması,
  • enerjinin tükenmesi,
  • anksiyete (kaygı),
  • sosyal işlevlerin kötüleşmesi,
  • baş ağrıları ve
  • yapılan hata ve yanlışların artması.

İnsomnia ile ilgili olarak ne zaman doktoruma başvurmalıyım?

Genel olarak, geçici durumsal faktörlerle ilişkili insomnia vakaları, tetikleyici faktör ortadan kalktığında ya da düzeldiğinde, kendi kendine iyileşecektir. Ancak, insomnia kalıcı olursa veya tıbbi ya da psikiyatrik bir rahatsızlıkla ilişkili olduğu düşünülüyorsa bir doktor tarafından tıbbi değerlendirmenin yapılması gerekebilir.

İnsomnia ile diğer uyku bozukluklarının değerlendirilmesi ve tedavi edilmesi konusunda uzmanlaşmış doktorlar da vardır. Uyku apnesi (uykuda solunum duraklamaları), uyku bozuklukları konusunda uzmanlaşmış olan pulmonologlar (akciğer doktorları) tarafından değerlendirebilir ve tedavi edilebilir. Uyku bozukluklarını değerlendiren ve tedavi eden diğer doktorlar ise uyku bozuklukları alanında uzmanlığı olan nörologlardır.

İnsomnia Nasıl Teşhis Edilir?

İnsomnianın değerlendirilmesi ve teşhisi, hastanın tıbbi ve psikiyatrik öyküsünün eksiksiz bir şekilde doktor tarafından alınması ile başlar. Yukarıda da bahsedildiği gibi, pek çok tıbbi ve psikiyatrik rahatsızlık insomniadan sorumlu olabilir.

Herhangi bir anormal durumun tespit edilebilmesi için genel bir fizik muayenenin yapılması önemlidir;  akli durumun ve nörolojik fonksiyonların değerlendirilmesi; kalp, akciğer ve batın muayenesi; kulak burun boğaz muayenesi ile boyun ve bel çevresinin ölçülmesi gibi. Rutin olarak alınan ilaçların değerlendirilmesi ve uyuşturucu, alkol, sigara ya da kafein kullanımı da tıbbi öykünün alınmasının önemli bir kısmını teşkil etmektedir. Söz konusu durumlarla ilgili her türlü laboratuvar tetkiki veya kan tahlili de değerlendirme kapsamında yapılabilir.

Hastanın aile üyeleri ile yatak arkadaşlarına da, hastanın uyku düzeni, horlaması veya uyku esnasındaki hareketleri hakkında sorular sorulması gerekir.

Uyku alışkanlıkları ve düzeni ile ilgili spesifik sorular, yapılacak değerlendirmenin önemli bir kısmını oluşturur. Hastanın uyku öyküsünü alırken aşağıdaki hususlara odaklanılır:

  • uykunun süresi,
  • uykunun zamanı,
  • uykuya dalma zamanı,
  • uyanma sayısı ve süresi,
  • sabahları uyanma zamanı ve
  • gün üçerisinde uyuklama zamanı ve süresi.

Uyku düzeninin daha doğru bir şekilde değerlendirilebilmesi adına bu parametrelerin günlük olarak kaydedilmesi amacıyla uyku kayıtları ya da günlükleri tutulabilir.

Uyku öyküsü alınırken ayrıca, insomniayla ilişkili olabilecek olası semptomlarla ilgili sorular da genellikle sorulur. Doktor, hastanın gün içindeki işlevselliğinin nasıl olduğu, bitkinliği, konsantrasyon ve dikkat sorunları, uyuklamaları ve insomniada sık görülen diğer semptomları ile ilgili sorular sorabilir.

Diğer tanısal tetkikler, her insomnia hastası için gerekli olmasa da, insomnia değerlendirmesinin bir parçası olarak başvurulabilir.

Polisomnografi, uyku apnesi (uykuda solunum duraklamaları) gibi durumlardan şüphelenildiği zamanlarda, uyku merkezlerinde yapılan bir testtir. Söz konusu testte kişinin, uyku merkezinde tam bir gece boyunca kalması gerekir ve bu süre zarfında kişinin kalp hızı, beyin dalgaları, solunumu, hareketleri, oksijen seviyeleri ve diğer parametreleri izlenir. Daha sonra, elde edilen veriler, uyku apnesini teşhis etme ya da ihtimaller arasından çıkarma üzerine özel olarak eğitim almış bir doktor tarafından analiz edilir.

Aktigrafi ise bazı durumlarda uygulanabilecek daha objektif bir testtir ancak insomnia değerlendirmesinin rutin bir parçası değildir. Aktigraf, uyurken ve uyanıkken hastanın hareketlerini algılayan bir hareket dedektörüdür. Günler ya da haftalar boyunca kol saati gibi takılır ve uyku düzeni ve hareketlerini belirlemek üzere hareket verileri kaydedilir ve analiz edilir. Bu test primer insomnia, sirkadiyen ritm bozukluğu ya da uyku algılama bozukluğu vakalarında fayda sağlayabilir.

İnsomnia Nasıl Tedavi Edilir?

İnsomnianın tedavisi büyük ölçüde altta yatan nedene bağlıdır. Bariz bir şekilde durumsal bir faktörün insomniaya neden olduğu durumlarda, söz konusu faktörün düzeltilmesi veya ortadan kaldırılmasıyla   genelde, insomnia iyileşir. Örneğin yaşanan rahatsızlık, jet lag veya yaklaşan bir sınav gibi geçici bir stresli durumla ilişkili ise o zaman, söz konusu stres faktörü geçtiğinde insomnia da iyileşmiş olacaktır.

Genel olarak insomnianın tedavisi, ilaç kullanılmayan veya davranışçı yaklaşımlar ile ilaç tedavisi seçeneklerine ayrılabilir. İnsomnianın başarılı bir şekilde tedavi edilebilmesi için her iki yaklaşım da gereklidir ve bu yaklaşımların bir arada kullanılması, yaklaşımlardan birinin tek başına kullanılmasından daha etkili olabilir.

İnsomnianın bilinen bir tıbbi ya da psikiyatrik rahatsızlıkla ilişkili olduğu durumlarda uygun görülen tedavi, insomniaya yönelik spesifik bir tedaviye ek olarak insomniayı ön planda tutan bir tedavinin uygulanmasıdır. Altta yatan neden yeterince dikkate alınmazsa, hastayı tedavi etmek için hem ilaç tedavisi hem de ilaç dışı tedavilerle ne kadar agresif önlemler alınırsa alınsın insomnia muhtemelen devam edecektir.

İnsomnianın ilaç dışı tedavileri nelerdir?

İnsomniadan muzdarip kişilerin tedavisinde kullanılması önerilen pek çok teknik mevcuttur. Bunlar ilaç dışı stratejilerdir ve genelde, insomniaya yönelik ilaç tedavileri ve altta yatan tıbbi veya psikiyatrik rahatsızlıkların tedavisi gibi insomnia için verilen diğer reçetelerle birlikte, hastanın evde uygulaması tavsiye edilen yöntemlerdir.

Söz konusu davranışçı tekniklerin en önemlilerinden bazıları uyku hijyeni, uyarıcıların kontrolü, rahatlama teknikleri ve uyku kısıtlamalarıdır.

Uyku hijyeni nedir?

Uyku hijyeni insomniada uygulanan ilaç dışı tedavilerin bileşenlerinden birisidir ve uykuya dalma ve uykuda kalma süreçlerini iyileştirebilecek basit adımları içerir. Uyku hijyeni aşağıdaki stratejilerden oluşur:

  • Kendinizi dinlenmiş hissetmenize yetecek kadar uyuyun, ondan sonra yataktan çıkın (fazla uyumayın).
  • Düzenli bir uyku programını takip edin.
  • Kendinizi uyumaya zorlamayın.
  • Akşam üzeri ya da akşamları kafein içeren içecekler tüketmeyin.
  • Yatmadan önce alkol almayın.
  • Sigara içmeyin, özellikle de akşamları.
  • Yatak odanızı, uykuyu özendirecek şekilde düzenleyin.
  • Aç karnına yatmayın.
  • Yatmadan önce stres ve kaygı durumlarını ortadan kaldırın.
  • Yatmadan önceki 4-5 saat içerisinde olmamak kaydıyla, düzenli olarak egzersiz yapın.

Uyarıcıların kontrol edilmesi insomnia için nasıl faydalı olabilir?

Uyarıcıların kontrolü kavramı, uykuya dalmaya yardımcı tekniklere atıfta bulunmaktadır. Söz konusu teknikler, yatak odasında uykuyu teşvik eden bir ortamın oluşturulması amacıyla kullanılmaktadır. Uygulanabilecek bazı basit yöntemler şunlardır:

Yatağı çalışmak, okumak, televizyon izlemek, yemek yemek ya da diğer zihinsel olarak uyarıcı aktiviteler için değil, sadece seks ve uyumak için kullanın.

  • Sadece kendinizi uykuya hazır hissettiğinizde yatağa girin.
  • Yatak odası içindeki ve etrafındaki tüm ışıkları söndürün ve gürültüleri giderin.
  • Fazla uyumayı önlemek için her sabah aynı saatte kalkın.

Yatağa girdikten sonra 20 dakikadan uzun bir sürede uykuya dalamazsanız, kalkın ve tekrar uyumaya hazır olana kadar bazı rahatlama tekniklerini deneyin.

İnsomnianın ilaç dışı tedavisinin bir parçası olan rahatlama teknikleri, rahat bir şekilde oturarak veya uzanarak, her seferinde vücudun belli bir bölgesindeki kasların gevşetilmesini içerir. Bu teknik, vücudun daha da rahatlaması için, derin ve gevşek bir şekilde nefes alma ile birlikte uygulanabilir.

Uyku kısıtlaması nedir?

Uyku kısıtlaması, sadece uyku amaçlı olarak yatakta geçirilen zamanın kısıtlandığı, insomniaya yönelik uygulanan başka bir ilaç dışı davranışçı tedavi yöntemidir. İnsomniası olan pek çok kişi sabahları uyandıktan sonra yatağın içinde uzun süre kalabilmektedir. Bu şekilde fazla uyuma sirkadiyen ritmi bozabilir ve bir sonraki gece uykuya dalmayı daha da zorlaştırabilir.

Her gece uykuda geçen gerçek zamanın kaydını tutmak içi uyku günlükleri kullanılır ve yatakta geçen toplam süre kısaltılarak, yatakta geçen zaman yavaş yavaş uykuda geçirilen gerçek zamanla eşitlenir. Bu yöntem zaman içerisinde yavaş yavaş fazla uyumayı azaltmakta ve ortadan kaldırmaktadır. Ayrıca, yatakta geçirilen süre gerçek uyku süresine yaklaştıkça, uyuma motivasyonu artar ve uyku daha verimli olur.

İnsomnianın tedavisinde hangi ilaçlar kullanılır?

İnsomnianın tedavisinde kullanılan başlıca ilaç sınıfları, benzodiazepin ve benzodiazepin içermeyen sakinleştiriciler gibi, hiptonik ve sakinleştirici ilaçlardır.

Benzodiazepin sınıfındaki pek çok ilaç insomnia tedavisinde başarılı bir şekilde kullanılmaktadır, en sık kullanılanlar arasında aşağıdakiler yer alır:

  • Kuazepam (Doral),
  • Triazolam (Halcion),
  • Estazolam (ProSom),
  • Temazepam (Restoril),
  • Flurazepam (Dalmane) ile
  • Lorazepam (Ativan).

Bir başka sık kullanılan benzodiazepin olan diazepam (Valium), daha uzun süren sakinleştirici etkisinden dolayı genellikle insomnianın tedavisinde kullanılmaz.

Benzodiazepin içermeyen sakinleştiriciler de insomnianın tedavisinde sıklıkla kullanılmakta ve yeni ilaçların çoğu bu grupta yer almaktadır. En sık kullanılanlardan bazıları:

  • Zaleplon (Sonata),
  • Zolpidem (Ambien veya Ambien CR, Zolpimist, Intermezzo) ile
  • Eszopiklon (Lunesta).

Beyinden salgılanan ve uykuyu tetikleyen bir kimyasal olan melatonin, takviye olarak insomnianın tedavisinde denenmiştir. Melatonin seviyelerinin düşük olduğu bilinen hastalardaki spesifik durumlar hariç, insomnianın sık görülen türlerinin tedavisinde genel olarak etkisiz olduğu görülmüştür. Melatonin reçetesiz olarak alınabilmektedir.

Melatonin mekanizmasını taklit ederek etki gösteren bir insomnia ilacı olan ramelteon (Rozerem) daha yeni bir ilaçtır. İnsomniası olan belirli hasta gruplarında etkin bir şekilde kullanılmaktadır.

Sakinleştici veya hipnotik sınıflarında olmayan ve insomnianın tedavisinde kullanılan başka ilaçlar da vardır. Sakinleştirici antihistaminler, difenidramin (Benadryl) sakinleştirici etkilerinden dolayı uyku ilacı olarak kullanılmaktadırlar; ancak, pek çok yan etkiden ve ertesi gün uzun süre sersemlik yapmasından dolayı bu ve benzeri ilaçların bu şekilde kullanılmaları tavsiye edilmez.

Bazı antidepresanlar [örneğin, trazodon (Desyrel), amitriptilin (Elavil, Endep), doksepin (Sinequan, Adapin)] aynı zamanda depresyondan muzdarip olan hastalarda, insomnianın tedavi edilmesi için etkili bir şekilde kullanılabilir. Rutin olarak bu amaç için kullanılmaları genelde tavsiye edilmese de, bazı antipsikotik ilaçlar da insomnia tedavisinde kullanılmaktadır.

Adı geçen bu farklı ilaçları danışacak ve her birey için spesifik olarak hangisinin en iyi seçenek olabileceğine karar verecek en iyi kişi bir doktor ya da uyku uzmanıdır. Bu ilaçların pek çoğunun istismar edilme ve bağımlılık yapma potansiyeli vardır ve dikkatli bir şekilde kullanılmaları gerekir. Söz konusu ilaçların hiçbirisi, reçete eden doktorun gözetimi olmadan kullanılmamalıdır.

İnsomnianın geleceği nasıl görünmektedir?

İnsomnianın geleceği genel olarak olumludur. Pek çok insomnia vakası geçici durumsal stres faktörleri ile ilişkilidir ve söz konusu durum ortadan kalktığında sorun kolay bir şekilde çözülür. Uzun süreli (kronik) insomnia vakalarında ise tıbbi ya da psikiyatrik nedenlerin araştırılması ve tedavi edilmesi gerekir. İnsomnianın tedavisi için ilaç tedavileri ve ilaç dışı evde uygulanabilecek tedaviler mevcuttur ve genellikle başarıya ulaşılmaktadır.

İnsomniaya Genel Bakış

İnsomnia, uyumak için yeterli imkan olmasına rağmen, uyku kalitesinin ve miktarının kötü olması nedeniyle gündüz yaşamının olumsuz etkilenmesi ile tanımlanan bir durumdur.

  • Pek çok tıbbi ve psikiyatrik rahatsızlık insomnianın oluşmasından sorumlu olabilir.
  • Bazı durumlarda insomnia, herhangi bir altta yatan nedenle ilişkili olmayabilir.
  • İnsomnianın tedavisi için pek çok faydalı ilaç dışı davranışçı teknik mevcuttur.
  • İnsomnianın tedavisinde ilaç dışı stratejilerle birlikte ilaç tedavileri yaygın bir şekilde kullanılmaktadır.

Uyku uzmanları, uzun süreli (kronik) insomnia vakalarının değerlendirilmesi ve tedavi edilmesinde önemli bir rol oynayan tıp doktorlarıdır.