Çocuk Gelişimini Etkileyen Faktörler

Bebekler dünyaya geldikleri andan itibaren dış çevreyle iletişim halindedirler. Dışarıdan duyusal mesajlar alır, dışarıya mesajlar verirler. Bebeklerin ilk çevreleri aileleri, evleri ve onlara yakın olan tüm insanlardır. Bu kişiler gitgide artar ve böylece, duyusal mesajların miktarı da değişir. Bebeklikten itibaren başlayan bu etkileşim çocukta tüm yaşamını etkileyecek kalıcı izler bırakır. Peki bir çocuğun yaşadığı deneyimler yetişkin kişiliğini ne ölçüde etkiler? Gördükleri, davranış patternlerinin oluşmasına yol açar mı? Deneyim  çocuk gelişiminde genetik kadar etkili oluyor mu?

Çocukların gelişiminde deneyimlerin etkisinden söz edebilmek için, öncelikle çocukların dünyaya ait bilgileri nasıl öğrendiğine göz atmak gerekir. Çocuklar 3 temel eksende öğrenirler: Klasik koşullanma, operant koşullanma, gözlem yaparak öğrenme.

Klasik koşullanma ile  öğrenme nasıl gerçekleşiyor ?

Klasik koşullanma basit tanımı ile uyaran ve tepki arasında ilişki kurulmasıyla oluyor. Psikoloji literatüründe dış dünyada karşılaşılan her şeye  uyaran, ve kişinin verdiği cevaplara ise tepki denir. İşte bu ikisi arasında karşılıklı bir ilişki oluşursa klasik koşullanma ortaya çıkar. Bebekler de bu şekilde olaylar ve potansiyel tepkiler arasında bağlantılar kurarlar. Ağlarsam annem yanıma gelir, masaya vurursam oyuncağım yere düşer  gibi. Ya da, biberonunun beslenme zamanının geldiğini fark ettirmesi gibi.

Peki, Operant koşullanma ile öğrenme nasıl gerçekleşiyor ?

Operant koşullanma denince akla gelmesi gereken sadece iki kelime var . Ödül ve ceza. Bu koşullanmayla oluşan  tepkiye karşılık ya ödül vardır,  ya da ceza. Bebek bir davranışı bir kez öğrendiğinde bu davranışı mutlaka gelecekte yeniden yapacaktır. Eğer ceza varsa bu davranışı gelecekte gerçekleştirme ihtimali düşer. Ödül ise; tam tersi olarak davranışın yapılması ihtimalini artırır. Bebekler bu bağlantıyı oldukça hızlı bir şekilde kurarlar. Örneğin bir çocuk odasını temizlediği zamanlar ailesi tarafından ödüllendiriliyorsa odasını temizlemeye devam eder.

Gözlemleyerek Öğrenme

Tahmin ettiğiniz gibi bebekler doğduğu andan itibaren dünyaya karşı son derece iyi gözlemciler olurlar. Çocuk olduklarında ise, ebeveynlerinin ya da dışarıdaki herkesin farklı birer versiyonu gibi olurlar. Çünkü sürekli onları gözlemleyerek  model alırlar. Her davranışları ebeveynden izler taşır. İnternet, tv ve video oyunları da günümüzde gözlemle öğrenmeye birer örnektir. Çocuklarınızın olumlu davranışlar kazanmalarını istiyorsanız öncelikle kendi davranışlarınıza odaklanın. Çünkü bilmelisiniz ki, onların davranışları aslında sizin davranışlarınız.

Diğer dış deneyimler

Çocuk için yalnızca tek bir çevreden söz etmek mümkün değil. Okul, arkadaşlar, öğretmenler gibi pek çok faktör de bulunuyor. Özellikle çocuğun erken dönemlerinde bu faktörlerin etkisi büyük. Çocuğun aile ortamında yaşadığı problemler de gelişimdeki temel etmenlerden . Yüksek gelir seviyesi, yüksek eğitim seviyesi ve sosyokültürel durumlar çocuğun tüm yaşamını etkileyebiliyor. Para problemlerini çözemeyen ya da ilişkilerinde sorunlar yaşayan ailelerde, çocuğa geçen bir kaygı oluşabilir.

Eğitim

Öğretmenler ve arkadaşları çocuğun gelişimini etkileyen temel unsurdur. Bir çocuğun öğrenme becerileri, karakter oluşumu, grup içindeki aktivasyonu en çok okul ortamında gelişir. Genetiğin çocuğun öğrenme becerisini yöneten zekada etkisi büyük ancak, kaliteli bir eğitim de bu kapasiteyi artırır. Öğrenmedeki yetersizlik çocuğun okuldaki gelişimini olumsuz etkiler. Fakat uygun fırsatlar yaratılan bir okulda çocuk kendini gerçekleştirme imkanı bulur.

Akran iletişimi

Çocuğun aileyle kurduğu iletişim gelişimi olumlu yönde etkiler. Bu gelişim diğer yaşıtlarıyla birlikte artar. Çocuklar akranlarıyla okulda çok büyük bir zaman geçirirler, bu olumlu sosyal kazanımlar yaratır. Çocuğun yaratıcılık, kendini ifade etme, öğrenme ve problem çözme becerilerini geliştirir. Akran iletişimi bir çocuk için en önemli gelişim  alanlarındandır. Çünkü çocuklar hep beraber gelişirler. Yaşadığı sosyal deneyimler, zorluklarla baş edebilmesini ve değer yargıları geliştirmesini sağlar.

Kültür

Kültür bir çocuğun gelişiminde rol oynayan etmenlerden bir tanesi. Örneğin; batı kültürleri daha bireysel, doğu kültürleri de toplumsal nitelikli kültürlerdir. Deneyimlerin her toplumda birbirinden farklı şekilde oluştuğu düşünülürse, çocuk gelişimi bundan maksimum düzeyde etkilenir. Batı kültüründe yetişmiş bir çocukta özgüven ve bireysellik gelişimi daha fazladır. Doğudaki çocuklar ise toplumun ve ailenin özelliklerine daha bağımlıdır.

Bazen de kültürden öte şeyler devreye girer. Mesela ailenin çocuğu yetiştirme tarzı. Bunlar da çocuğun bir tür deneyimidir. Aşırı koruyucu ya da otoriter tutumlar yerine, demokratik tutum sergileyen ailelerin çocukları özgüvene sahip olur.

Çocuk gelişiminde pek çok etmen söz konusu. Ancak temel anahtar gelişimin genetiğin yanında, çocuğun  dış çevreden aldıklarıyla da gerçekleştiği. Sağlıklı nesillerin yetişmesi için tüm etmenlerin dengesi gerekli ve biz yetişkinlere bu konuda çok iş düşüyor.